Foto bij dit artikel: ‘Dinsdag komt Romy, daar word ik blij van’ (interview). Opmerkingen en discussie over dit artikel zijn welkom!
Geen vaste takenlijst, wél duidelijke kaders
Met de vragen die raken aan zorg(handelingen) komen ook vragen over veiligheid en verantwoordelijkheid. Voor vrijwilligerswerk bestaan geen landelijke, uitputtende takenlijstjes die exact aangeven wat wel en niet mag. De grenzen van vrijwilligerswerk vormen geen simpele ja‑nee‑lijn, maar worden bepaald door wettelijke kaders, rollen en verantwoordelijkheden en de context waarin ondersteuning plaatsvindt.
Deze kaders zijn vastgelegd in bestaande wetgeving, zoals de Wet BIG, Wmo, Wlz, Zvw en worden onderschreven door onder andere Vilans, de Rijksoverheid en toezichthouders. Binnen het Vilans‑programma Waardigheid en trots is deze thematiek uitgewerkt in de notitie Grenzen verkennen, waarin wordt benadrukt dat er in samenspraak vaak meer mogelijk is dan organisaties denken, mits zorgvuldig georganiseerd en juridisch goed geborgd. Het verkennen van grenzen is daarmee altijd maatwerk en vraagt bewuste keuzes in de praktijk.
Vrijwilliger is geen betaalde zorgprofessional
Vrijwilligers zijn geen betaalde zorgprofessionals en mogen die niet vervangen. Dat is een fundamenteel uitgangspunt. Tegelijkertijd laat de praktijk zien dat er vaak meer mogelijk is dan organisaties denken, mits dit zorgvuldig wordt georganiseerd. Vrijwilligers kunnen onder voorwaarden (onderdelen van) zorgtaken uitvoeren, in opdracht van en onder verantwoordelijkheid van de organisatie die hen inzet. Daarbij zijn altijd essentieel:
- instemming van de cliënt
- duidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden
- aandacht voor bekwaamheid, begeleiding en toezicht
- vastlegging van afspraken, bijvoorbeeld in een ondersteunings- of zorgplan
Morele en ethische dilemma’s: begeleiding is onmisbaar
De verschuiving in aard en intensiteit van vrijwilligerswerk maakt dat vrijwilligers steeds vaker te maken krijgen met morele en ethische dilemma’s. Zij bewegen zich op het snijvlak van betrokkenheid, nabijheid en begrenzing en moeten in de praktijk lastige afwegingen maken. Juist daarom is begeleiding geen ‘extra’, maar een randvoorwaarde voor verantwoord vrijwilligerswerk. Vrijwilligers moeten kunnen reflecteren, grenzen bespreken en steun ervaren wanneer zij twijfelen of signaleren dat iets niet goed of niet veilig gaat. Om het gesprek tussen vrijwilligers en hun organisatie op gang te brengen hebben we binnen de Vrijwilligersacademie van onze Vereniging de e-learning 'Omgaan met niet pluis gevoelens' gratis beschikbaar gesteld.
Onderzoek en kennisbasis
Onderzoek van de Universiteit voor Humanistiek, uitgevoerd in opdracht van Vereniging VrijwilligerswerkNL, laat zien dat vrijwilligers in het sociaal domein steeds vaker te maken krijgen met morele en ethische dilemma’s. In Aan de andere kant van de schutting (2018) beschrijven vrijwilligers hoe veranderende verwachtingen en complexere vragen spanning oproepen tussen betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Het onderzoek onderstreept dat goede begeleiding, reflectie en ondersteuning door organisaties essentieel zijn om vrijwilligers hun rol veilig en verantwoord te laten vervullen.
Verantwoordelijkheid ligt bij de organisatie
Het bewaken en organiseren van grenzen kan niet worden neergelegd bij de vrijwilliger zelf. Organisaties die met vrijwilligers werken, hebben een duidelijke verantwoordelijkheid om grenzen bespreekbaar te maken, keuzes te onderbouwen, vrijwilligers toe te rusten en veiligheid te borgen. Een simpele uitspraak als “het mag niet” volstaat niet. Van organisaties wordt verwacht dat zij bewust organiseren, regelmatig evalueren en ingrijpen wanneer signalen ontstaan dat het niet goed of niet veilig gaat. De aansprakelijkheid ligt daarbij primair bij de organisatie, niet bij de vrijwilliger.
Onderscheid tussen vrijwilligers en mantelzorgers
Vrijwilligers en mantelzorgers hebben een verschillende positie. Mantelzorgers handelen vanuit een persoonlijke relatie met de zorgvrager en hebben daardoor een andere juridische en morele rol dan vrijwilligers die vanuit een organisatie worden ingezet. Dit verschil vraagt om heldere afbakening en om te voorkomen dat verantwoordelijkheden ongemerkt verschuiven.
Ons standpunt
Vereniging VrijwilligerswerkNL staat voor vrijwilligerswerk dat vrijwillig, veilig en verantwoord is. Dat vraagt niet om strakkere taakafbakening of nieuwe lijstjes, maar om rolzuiverheid, goede begeleiding en duidelijke organisatorische verantwoordelijkheid. Alleen zo kan vrijwilligerswerk zijn waarde behouden – voor vrijwilligers, voor mensen die ondersteuning ontvangen en voor de samenleving als geheel.
Opmerkingen en discussie over dit artikel zijn welkom!